วัดเจดีย์หลวงวรวิหาร หรือ โชติการาม หรือ ราชกูฏา หรือ กูฏาราม แปลว่า พระอารามที่มีแต่ความรุ่งเรื่องสว่างไสว แต่เดิมถือว่าเป็นศูนย์กลางการปกครองของอาณาจักรล้านนา สร้างในรัชสมัยพระเจ้าแสนเมืองมา กษัตริย์ ลำดับ ที่ 7 แห่งราชวงศ์มังราย สันนิษฐานว่าวัดแห่งนี้สร้างระหว่างปี พ.ศ. 1928 - 1945 วัดแห่งนี้เป็นพระอารามหลวงโบราณ มีการบูรณะหลายสมัย ปัจจุบันพระเจดีย์นั้นกว้างด้านละ 60 เมตร สูงประมาณ 80 เมตร ซึ่งองค์พระเจดีย์ที่มีความสำคัญที่สุดองค์หนึ่งในเชียงใหม่ ที่สร้างอยู่กลางเมืองเชียงใหม่
เจดีย์หลวงแห่งนี้มีร่องรอยการสร้างทับซ้อนหลายสมัย ลักษณะทั่วไปด้าน
สถาปัตยกรรมในปัจจุบัน สันนิษฐานว่าส่วนใหญ่เป็นรูปแบบที่สร้างใหม่ในสมัยพระเจ้าติโลกราช
ส่วนล่างเป็นฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัสซ้อนกันสองชั้น ถัดมาเป็นฐานบัวคว้ำ-บัวหงาย และฐานหน้ากระดาน
ค่อนข้างสูง ที่มุมย่อเก็จเป็นฐานรองรับเรือนธาตุมีลานประทักษิณรอบเรือนธาตุ ที่หน้ากระดาน โดยรอบฐานชั้นนี้ประดับรูปช้างโผล่ออกมาครึ่งตัว ปัจจุบันตัวช้างหักพังลงเกือบหมดแล้ว
สรุปโดยย่อประวัติพระเจดีย์หลวง เมืองเชียงใหม่ ได้ดังนี้
1. พระเจดีย์หลวงสร้างขึ้นครั้งแรกในรัชกาลของพระเจ้าแสนเมืองมา (พ.ศ. 1928-1944) อุทิศส่วนกุศลให้พระเจ้ากือนาผู้เป็นพระราชบิดา แต่เสด็จสวรรคตเสียก่อนจะสร้างเสร็จ
2. พระนางเจ้าติโลกจุฑาราชเทวี พระมเหสีของพระเจ้าแสนเมืองมา เป็นผู้สานต่อการสร้างพระเจดีย์หลวงจนแล้วเสร็จในรัชกาลพระเจ้าสามฝั่งแกน ที่เรียกว่า “กู่หลวง”
3. พระเจ้าติโลกราช โปรดให้หมื่นด้ามพร้าคตเป็นช่างใหญ่ดำเนินการปฏิสังขรณ์พระเจดีย์หลวงตั้งแต่ประมาณ พ.ศ. 2021 โดยเสริมฐานกว้างออกมาถึง 35 วา สูงกว่าเดิมมาก ส่วนยอดเจดีย์เป็นแบบกระพุ่มยอดเดียว ภายในบรรจุพระบรมสารีริกธาตุไว้ และได้อัญเชิญพระแก้วมรกต (องค์ที่อยู่กรุงเทพฯ ปัจจุบัน) มาประดิษฐานที่ซุ้มพระเจดีย์หลวงด้านทิศตะวันออก
4. พระเจ้ายอดเชียงรายได้ปิดทองภายในซุ้มจระนำของพระเจดีย์หลวงทั้ง 4 ด้าน
5. ในรัชสมัยพระเมืองแก้ว เมื่อ พ.ศ. 2046 ได้โปรดให้สร้างหอพระแก้วและอัญเชิญพระแก้วมรกตลงมาประดิษฐาน สร้างมหาวิหาร การบูรณะพระเจดีย์หลวงได้ดำเนินการเพียงเล็กน้อย โดยส่วนใหญ่เป็นการซ่อมทองจังโกและปิดทององค์พระเจดีย์
6. ในรัชสมัยพระนางเจ้ามหาเทวีจิรประภา ปีพ.ศ. 2088 เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ ทำให้ยอดพระเจดีย์หลวงพังทลายลงมา เหลือให้เห็นดังสภาพปัจจุบัน (ก่อนการบูรณะของกรมศิลปากร)
ภายหลังจากนั้นมา เอกสารไม่ได้กล่าวถึงการบูรณปฏิสังขรณ์พระเจดีย์หลวงอีกเลย
อ้างอิง:
https://drive.google.com/file/d/1eOryRWZMwHJxXTVQX7QHIvTwbfW0r3L8/view?usp=drivesdk
(Kuroyasha)
